NGE na NGALI

MATUMIZI YA NGE NA NGALI
Kitengo Sarufi
NAVIGATION
Next Ngeli za Kiswahili
Prev Uakifishaji

Nge na Ngali hutumika kuonyesha uwezekano au majuto. Kitendo fulani hakikutokea kwa sababu ya kitendo au hali nyingine ambayo haikutimilika. Kwa kifupi, kuna vitendo au hali mbili zinazotegemena; kwa hivyo hali ya kwanza ikitokea kuna uwezekano wa kitendo cha pili kufanyika.

Ni hatia ya kisarufi kuchanganya NGA na NGALI katika sentensi moja. Ikiwa kipande cha kwanza kimetumia NGE, tumia NGE katika kipande cha pili n.k


a) NGE

Nge hutumika kuonyesha kwamba kitendo fulani hakijafanyika na kwa hivyo jambo fulani halijatokea lakini kuna uwezekano wa kufanya kitendo hicho na jambo hilo litokee.

k.m

  1. Ningekuwa na pesa ningenunua simu => Sina pesa wala sikununua simu, lakini nikipata pesa saa hii, ninaweza kununua simu
  2. Ningejua nyumbani mwake ningemtembelea => Sijui nyumbani kwao wala sijamtembelea, lakini nikijua nitamtembelea.

b) NGALI (au NGELI)

Ngali hutumika kuonyesha kwamba kitendo fulani hakijafanyika na kwa hivyo jambo fulani halijatokea wala hakuna uwezekano wa kufanya kitendo hicho. Hutumika hasa kuonyesha majuto.

k.m

  1. Ningalifika mapema ningalimpata kabla aondoke => Sikufika mapema, hivyo basi sikumpata, wala siwezi kumpata kwa sababu nishachelewa naye ashaondoka
  2. Ungalimsikiza mwalimu, ungalipita mtihani => Hukumsikiza mwalimu na hivyo basi hukupita mtihani, wala hakuna uwezekano wa kumsikiza wala kupita mtihani.

Kukanusha NGE na NGALI

Tunapokanusha NGE na NGALI, tunamaanisha kwamba kitendo cha pili kilifanyika tu kwa sababu kitendo cha kwanza kilikuwa kimefanyika. Kama jambo la kwanza halikundeka, jambo la pili halingetokea.

Tunakanusha kwa kuongeza kiungo 'SI' =>
{

NGE => SINGE,
NGALI => SINGALI
}

Mifano ya Ukanushaji

SENTENSI KUKANUSHA
1. Runinga ingeanguka, ingeharibika. Runinga isingeanguka isingeharibika.
3. Ungejua nini nichokiwaza, labda ingekuwa rahisi kukupata. Usingejua nini nichokiwaza, labda isingekuwa rahisi kukupata.
1. Changarawe ingalikuwa chakula, tungalishiba milele Changarawe isingalilikuwa chakula, tusingalilishiba milele
1. Laiti ningalijua, ningaliokoka nilipokuwa na wakati Laiti nisingalilijua, nisingaliokoka nilipokuwa na wakati

Maana: => kitendo kilifanyika kwa sababu kingine kilifanyika

  1. Nisingekuwa na pesa nisingenunua simu => Nilinunua simu tu kwa sababu nilikuwa na pesa; kuwa na pesa ndiko kulikoniwezesha kununua pesa.
  2. Mvua isingalinyesha, tusingalivuna. => Tulivuna kwa sababu mvua ilinyesha; kunyesha kwa mvua ndiko kulitufanya tuvune.


  • Comments